بررسی ساختاری دعای سووای صاله حان
مقدمه
بی شک ادبیات شفاهی یا فولکلور ، عمری به درازای عمر بشر و فارغ لحظه ای پیدایش انسان ها دارد .
این ادبیات ، یه عنوان بخشی از هویت ملل و جوامع مختلف بشر ، در انتقال بخش هایی از فرهنگ نسل ها به نسل های دیگر، نقشی مهم و تأثیر گذار ایفا می کند .
در تقسیم بندی ادبیات شفاهی در ایران ، در منطقه کرد نشین این سرزمین ، به اعتقادات مختلف و متعدد مردم این قوم می رسیم به گواهي تاریخ ، قدمت این نوع ادبیات این منطقه نسبت به سایر مناطق ، کهن تر و قديمی تر است .
اعتقادات متفاوت و مختلفی که در میان اقوام کرد، جاری و سیال است . از جنبه های متعدد ، قابل بررسی ، بازشناسی و تحلیل است .
برای شناخت بیشتر و دست یابی دقیق تر به عمق معنای دعاهای محلی ، لازم است که شناختی نسبی از وضعیت ساختاری زبان مردم آن دیار و ویژگی های فرهنگی اعتقادی ، اجتماعی ،مذهبی و حتی سیاسی آن جا به دست آورد .
این مقاله به بررسی ساختاری دعای محلی سووای صاله حان ، از جنبه ها و لایه های متعدد می پردازد . این دعا از دعا های مهم ، تأثیر گذار و رایج منطقه ی صحنه است و از اهمیت و قداست خاصی نیز برخوردار است .
نکته ي قابل توجه و مهم آن كه با توجه به پیشرفت های ثانیه ای و مافوق سرعت نور علم ، فن آوری و اطلاعات و اختراعات بشر در قرن حاضر و هم چنین تغییر سریع نگاه های اجتماعی بشر ، ادبیات شفاهی خصوصاً دعاهای محلی به لحظه های گم شدن و فراموشی های ناخواسته ، نزدیك شده اند . دوری انسان معاصر از لحظه های معنویت ، زنگ خطری است كه تصمیم و همتی جدی می طلبد که با برنامه ریزی صحیح ، اصولی و هدف مند ، به جمع آوری و تدوین دقیق ، دعاها ، بازی ها ، افسانه ها و متل ها و لالایی ها و صناعات دستی و ... با همکاری فرهیختگان و فرهنگ دوستان جامعه، این ادبیات شفاهی را از ضربه فراموش شدن نجات داد تا با ثبت این آثار ، سهمی در گنجینه سازی این ادبیات ارزش مند ومعنوی ایفا نمود که پاسداری و حمایت از آن ، موجب درخشش هویت فرهنگی نسل فردا را فراهم آورد .
ایدون باد
کلید واژه:
ü دعای محلی
ü سووای صاله حان – صبح صالحان
ü اعتقادات قلبی و باورهای مردم کرد .
* نگاهی کوتاه به وضعیت طبیعی ، تاریخی ، جغرافیایی ، اجتماعی و فرهنگی شهرستان صحنه
صحنه، شهری است کهن با قدمتی بیش از چهار هزار سال در 55 کیلومتری شرق شهر کرمانشاه و در میان کوهای بلند زاگرس و در همسایگی درختان کهن سال چنار موج و در لابه لای کوچه باغ های پریاس و گیلاس قرار گرفته است با مردمی مهمان نواز و هنرمند که سرپنجه انگشتان شان ردی از ساز عرفانی و سنتی تنبور نشان دارد . این شهر در زمینه فرهنگی ، از شهرهای فعال استان کرمانشاه به شمار می رود . آب و هوای صحنه مطلوب و به واسطه ی طبیعت سبز و گسترده اش خوش آب و هواترین شهرستان اين استان به شمار می رود . آثار به جا مانده از دوران مادها ( 2 گور دخمه کوچک و بزرگ که در زبان محلی به آن شیرین و فرهاد ( کوچک و بزرگ می گویند. ) قدمت تاریخی این شهر را به هزاران سال قبل ، باز می گردانند. صحنه دارای بخش های مرکزی و دینور است با جمعیتی بیش از 80 هزار نفر بر سر راه جاده ی اصلی قرار گرفته است . زبان مردم اين شهر تركيبي از گویش های لکی ، کردی کرمانجی و زبان فارسی است .
نکته قابل توجه و مهم این که گروه زیادی از جمعیت شهری و روستایی این منطقه پیروان را مسلک اهل حق که خود به تیره ها و دسته های متعدد تقسیم می شوند تشکیل می دهند که دارای آداب و سنن و مراسم خاص خود می باشند و سال های طولانی و متمادی است که با پیروان مذهب تشیع ، به صورت بسیار متعامل و توأم با احترام وحرمت متقابل زندگی
می کنند .
دعای سووای صاله حان
سووای صاله حان !
دووای موومنان !
خیر به ش که را ن !
شه ر لا دَو لِ مان
وه ژنِ شه لیته
دیوار شکسته
سگِ درنده
مارگزنده
آمین یا رب العالمین.
ترجمه:
ای صاحب صبح(صبح صالح وصادق،درمقابل شب کاذب )
ای دعای مؤمنان !
ای تقسیم کننده خیر و برکت [ در میان مردم ] !
آفت و بدی و شر را از ما و خانواده ما کنار بزن
از زن بدکار
دیوار نیمه آوار
سگ هار و درنده
مار گزنده
دور و حفظ کن و بر حذر دار
آمین یار رب العالمین
* بررسی دعا از جنبه زمانی
معمولاً بامداد و لحظه های قبل از طلوع آفتاب را جز زمان های ارزش مند و قابل استجابت دعاو نیایش به حساب می آورند . در این مورد ، اعتقادات زیادی در میان مردم این منطقه رواج دارد .
آمادگی جسمی و روحی ناشی از طراوت و نشاط صبح گاهی ، آمادگی ذهنی انسان پس از ادای فرضیه نماز صبح برای دعا و نیایش و اعتقاد به اندیشه ی متبرک نمودن زبان و گفتار به دعا برای آغاز کار و زندگی از جنبه های اتبات شده ی زمان صبح در هنگام نیایش و دعای سوای صاله حان است .
آغاز صبح ، با انرژی ذخیره شده ی ناشی از استراحت و آرامش اندام ها و جوارح انسان به وجود آمده ، بهترین بهانه ی زمزمه کردن این دعاست .
* از جنبه جسمی
« الدُعاءُ یَرُدُّ القضاءَ و بَعدَ اُبرِمَ اِبراماً » [1]
امام محمد باقر (ع)
دعا ، حکم جاری شده را رد می کند و بر می گرداند ، هر چند محکم شده است .
بخشی از این دعا به اهمیت حفظ و نگهداری انسان از بلایا و اتفاقات طبیعی و قابل پیش بینی چون دیوار نیمه آوار ، مارگزنده و سگ بیمار و هار را اختصاص دارد .
نعمت سلامت جسم و روان لازمه ی ادامه ی ادامه ی زندگی برای انسان است . در بیشتر ادیان ، خصوصاً دين روشن گر اسلام به سلامت جسم و روان و اهمیت آن ، به طور صریح و مکرر اشاره و تأكيد شده است . روایات ، احادیث ، آيات و اشعار زیادی نیز در این زمینه وجود دارد که انسان را به داشتن جسمی سالم و روحی لطیف و متعالی و همچنین نگهداری از آن تشویق و ترغیب می کند .
سلامت ، گنجِ پنهان درونِ انسان است و طلب دعای سلامت ، او را به کشف و دست یابی سریع تر به آن رهنمون وهدایت می کند . در این دعا به خوبی ، طلب این نیاز ، مشهود است ، که نبادا سلامت جسم و تن و روح به خطر بیفتد و لذا در همان ابتلای صبح ، به طور غیر مستقیم سلامت خود را از خدا طلب می کنند.
اشاره به دیوار ، مار و سگ در این دعا ، بی شک از روی نوعی شناخت و بصیرت اثبات شده ، و به گونه ای اتفاقی و از روی مجاز نیست . در بحث نماد گرایی ، این سه کلمه ، هر کدام از بار معنایی قابل توجهی برخوردار هستند . این کلمات ، هر یک نمادی از بخشی از اعتقادات و باور های مردم منطقه صحنه است . که در بخش های دیگر این مقاله ، کم و بیش به آن اشاره شده است .
* از جنبه های موسیقایی
این دعادارای ریتم و وزن و موسیقی بیرون است . با اینکه در ساختار این کلمات فارسی وجود دارد ، اما هماهنگی میان کلمات کردی و فارسی در این دعا و هم چنین ریتم و وزن کوتاه و آهنگینی که در لابه لای کلمات این دعا مستور است ، جذابیت و آرامشی خاص در انسان و شنونده به وجود می آورد .
انسان ذاتاً به موسیقی گرایش دارد.سال هاست که علوم زیستی و روان شناسي ثابت نموده ، انسان قبل از تولد با صدای ضربان قلب مادر ، آرام می گیرد و پس از تولد ، با لالایی مادرانه به خواب می رود و آرامش می گیرد و بعد گوشش به بصیرت و شناخت و انتخاب صداها را می یابد .موسیقی تقریباً مطلوب دعا ، تأثیری مستقیم و مهم در اندیشه انسان در شروع روزی با نشاط و پویا به دنبال دارد . کلام موزون این دعا ، باعث تقویت سیگنال های مثبت می شود كه از زبان گوینده با اعتقادی عمیق آن را زمزمه می کند . گیرنده ی حساس و ظرفیت مخاطبان ، سیگنال های سال مثبت را دریافت می کند .
* از جنبه اجتماعی
بی شک ، حفظ آبرو و اعتبار فردی و خانوادگی در اجتماع ، جزیی از وظایف اخلاقی و انسانی بوده است . اهمیت حفظ اعتبار و جای گاه اجتماعی فرد در جامعه به گونه ای است که در روایات و تفاسیر متعدد به آن توجه ویژه شده است .
در این دعا مصونيت از عواقب رویارویی با زن بدکار و بد دهان ، مزید بر این واقعیت مهم اجتماعی است . در ابتدای صبح ، طلب این بخش از دعا ، نیاز فرد به اعتبار بخشی به هویت و پای گاه اجتماعی اوست ، که برای رهایی از گزند این اتفاق اجتماعی ، باید به خدا متوسل شد و مکر شر آنان را به خودشان واگذار کرد .
« و مکرو و مکر الله و الله خیر الماکرین »*
* از جنبه های اعتقادی
در اعتقادات اقوام کرد خصوصاً شهرستان صحنه ، نام بردن از افراد پاک دامن و مقدس از مزایای دعای سووای صاله حان است . بی شک ، خیر به کش که ران ، کنایه از افرادی است که به واسطه ی مستجاب الدعوت بودن شان ، در میان مردم ، خیر و برکت و راستی و نیکی مستقیم می کند .
کلمه ی«به ش»(Bash)در میان اقوام کرد،محتوا و غنایی غايی و مقدس دارد . این کلمه در اصطلاح ادبیات معنوی قومیت ها بار معنایی آن ، به قسمت و بخشی از چیزی ، استنباط می شود .
« به ش » سهم هر کس از نذر و یا معادل سهمی از چیزی است که فقط مخصوص و متعلق به اوست و کسی دیگر حق تصرف و برداشت غیر مجاز از آن را ندارد . مگر با اطلاع و اجازه ی صاحب به ش .
صفت « خیر به ش که ران»(khayrbashkaran ) جمع صفت فاعلی به افرادی اطلاق می شود که سهم و چیزی برای خود نمی خواهند . بل هر آن چه را که دارند بدون هیچ توقع و چشم داشتی ، به دیگران می بخشند و « صالحات و خیرات خود را تکبر و منیت باطل
نمی کند » *
در میان باورهای مردم کرد ، این گونه افراد ، وجود خارجی ندارند . اما اعتقادات قلبی و باورهای آنان ، این اجازه را می دهد که افرادی با این گونه صفت مقدس را پیدا کنند و از راه زبان و قلب و ایمان ، با آنان هم کلام شوند .
یک بخش از معنی این صفت ، می تواند اسم زمان هم باشد . همان زمانی که لحظه بشارت طلوع و رویش و خیر و برکت صبگاهی باشد . که خیر به ش کران ، به میان مردم می روند و خیر و نیکی هر کس را به گونه ای به آنان می رسانند و بدون اینکه دیده شوند ، همه جا سر می شکند و با افراد صالح ، دیدار و گفت و گو می کنند .
نوشته:مرتضی حاتمی



بهترین نیک بختی آن دانشی است که به وسیله کردارهای نیک در راه توسعه زندگی و جامعه حاصل می شود.باید با دلیری سخن درست و حق را به گوش همگان رسانید.آنچه که روان فرد را توان و روشن می کند،نیروی درست دراکه و عقل و اندیشه درست است.